De milde wereld van Toon Tellegen

De milde wereld van Toon Tellegen

De gedichten van Toon Tellegen zijn vaak raadselachtig. Bijna bij elk gedicht stel je jezelf de bekende vraag: ‘Wat bedoelt de dichter?’ Niet omdat de gedichten moeilijk zijn. Dat zijn ze zeker niet: het zijn kleine verhaaltjes met heldere beelden. Maar aan het eind laten ze je toch in verwarring achter. Het lijken wel droombeelden waarvan je ’s morgens bij het wakker worden het gevoel hebt: waarover ging die droom nu eigenlijk en hoe zou hij afgelopen zijn als hij niet was afgebroken? Surrealistisch is dan ook misschien het juiste woord. Ik zal een voorbeeld geven:

Ik schaatste
en hoog in de hemel vloog mijn moeder met mij mee,
verfde de hemel paars voor mij,
stopte de wind in een kistje
En maakte strenge vorst voor later,
die avond -
mijn vader rookte zijn dunste sigaren,
leunend op de horizon,
en in het riet zag ik mijn kinderen
die ruisten
met hun wit bestoven pluimen -
ik schaatste en schaatste
en mijn moeder riep:
‘Zal ik de tijd stilzetten, nu,
zal ik dat doen?’
‘Dat is goed,’ riep ik
en schaatste langzaam uit haar gezicht
de grijze verte in.

Net zoals dit gedicht kennen ook de meeste gedichten van Tellegen geen vast metrum. Ze zijn in spreektoon geschreven: het zogenaamde parlando. En omdat het kleine verhaaltjes zijn krijgen ze een alledaagse ondertoon. Maar dat is bedrieglijk. Kijk naar bovenstaand gedicht. De hoofdpersoon schaatst over het ijs. Is hij volwassene of kind? Het wonderlijke is: hij is het allebei. Er is sprake van ‘mijn kinderen’, maar tegelijk horen we van een moeder die over haar kind waakt. En zoals een moeder vanuit kinderperspectief is ze steeds in de buurt en ze kan alles. Vader kijkt vertrouwenwekkend toe.

Ik moest bij het lezen van dit en veel andere gedichten denken aan de schilderijen van Chagall. Ze hebben iets sprookjesachtigs. Het universum van Tellegen kent nauwelijks harde rafelranden. Het is een zachte wereld. Ook wanneer de grote woorden of grote vragen ter sprake komen, eindigt het mild. Mild, maar altijd raadselachtig. Zoals in het gedicht ‘God verscheen onder de mensen’. De mensen hielpen hem uit zijn jas, schonken hem iets te drinken in en wilde vervolgens iets van God weten, omdat ieder wel iets miste. Maar God vond het kil en vloog rillend terug naar de hemel en de mensen riepen: ‘Uw jas! Uw eeuwige jas!’

Ook hier vraag je je dus af: ‘Wat bedoelt de dichter?’ Maar die raadselachtigheid van een open einde is niet irritant. Ze lokt juist, omdat je het gevoel krijgt dat je intuïtief in de buurt van het antwoord bent. Maar toch blijft dat antwoord meestal een geheim. ‘Meestal’ zeg ik, omdat er ook gedichten zijn die ik te plat vind. Daarmee bedoel ik: ze blijven steken in het gewone. Een voorbeeld daarvan is ‘Eén zwaluw’:

Jij,
jij was een zwaluw,
de eerste zwaluw,

en je maakte zeven zomers
zonder één winter ertussenin.

Mooi als iemand dat voor jou geschreven heeft, maar dit gedicht stijgt niet uit boven zichzelf. Gelukkig geldt dat niet voor het overgrote deel van deze bundel. Hij nodigt dan ook uit tot herlezen. Daar heb je je handen dan ook aan vol, want 250 pagina’s poëzie heb je niet zomaar uit. En dat voor die prijs! Want Rainbow Pockets zijn ook de poëzieliefhebbers gunstig gezind.