Robijn uit diepe aardlagen

Robijn uit diepe aardlagen

Willem de Mérode was het pseudoniem van Willem Eduard Keuning, onderwijzer en dichter met een tragische levensgeschiedenis. Hij was homo met pedofiele gevoelens – een geaardheid die in de tijd waarin hij leefde (1887-1939) bij velen nog groter afschuw opriep dan in de onze. Hij werd één keer veroordeeld voor een ongeoorloofd contact, maar leefde zijn verdere leven in onthouding. Schuw geworden trok hij zich terug op een eilandje van eenzaamheid als kostganger te Eerbeek, waar hij gestaag werkte aan zijn levensvervulling: een imposant poëtisch oeuvre.

Hans Werkman is een groot kenner van De Mérode. Hij schreef al verscheidene boeken over De Mérode, waaronder zijn biografie. Deze heeft hij nu gecorrigeerd en aangevuld met nieuwe gegevens en inzichten. Werkman tekent De Mérode in zijn tragiek en zijn grootheid, maar spaart hem ook niet. De dichter komt in deze biografie in beeld als een van de grootste protestantse dichters van de vorige eeuw, gekenmerkt door een orthodoxe mystiek die de voedingsbodem was van honderden indrukwekkende gedichten. Maar tegelijk wordt niet onder stoelen of banken gestoken dat er ook veel kaf onder het koren is. De Mérode was ten aanzien van eigen werk niet altijd kritisch genoeg. Tegelijk kon hij hard oordelen over anderen.

Van biografieën knapt je mensbeeld niet altijd op. Dat geldt ook voor deze biografie. Ze tekent Dé Merode ook als een kleinzerige zeurpiet die vooral oog had voor zichzelf. Die egocentriciteit kenmerkt veel kunstenaars. Het lijkt soms weleens alsof een mens niet tot artistieke prestaties kan komen met een altruïstische inborst. Gelukkig zijn er bewijzen van het tegendeel, maar De Mérode hoort daar niet bij. Jammer dat Werkman dit wel in beeld brengt, maar niet de enorme tegenspraak daarvan opmerkt met betrekking tot het geloofsgoed van De Mérode. Werd het geloof van De Mérode tot op zekere hoogte niet gekenmerkt door een dosis heilsegoïsme?

Toch lijkt dit ook weer te hard geoordeeld. De Mérode werd vooral gebiologeerd door zijn duistere zijde en het diepe verlangen naar aanvaarding en vergeving. Daarvan leggen vele gedichten op indrukwekkende wijze getuigenis af. Bovendien had De Mérode de moed om een eigen weg te gaan. De relaties die pedofiele vrienden aangingen, wees hij af. En in de kring van meer vrijzinnige protestantse dichters hield hij vast aan zijn orthodoxie.

Zijn gedichten tonen de wereld van een mens die onder ongelooflijk hoge druk leefde: de druk van zijn innerlijk, van zijn kwetsbare gezondheid, van zijn eenzaamheid. Niet voor niets heeft Werkman als motto voor zijn biografie het vers gekozen:

Een steen, die diep in de aarde moet vernachten,
Wordt tot robijn na duizend jaren wachten.
O adeldom, gekocht met hartebloed,
O licht, geperst uit donker zelfbetrachten.

Zoals een robijn ontstaat door hoge druk in diepe aardlagen, zo ontstond uit de donkere lagen van zijn ziel de schoonste poëzie.

De verzamelden gedichten van De Mérode zijn alleen nog antiquarisch te verkrijgen. Een bloemlezing uit zijn werk, verzorgd door Hans Werkman en Willem Jan Otten, verscheen vorig jaar onder de titel ‘De gedroomde zoon’.