De innerlijke tijd

De innerlijke tijd

Wij leven te snel en dat komt ons te staan op een vermindering van onze creativiteit. Dat is de basisgedachte van een aantal artikelen die filosofe Joke J. Hermsen schreef en die zij bundelde in haar nieuwe boek. Het boek is een meerstemmig pleidooi om langzamer te leven. De stelling van de schrijfster is dat er een kloktijd is en een innerlijke tijd, en dat wij meer voor die laatste moeten kiezen.

Voor dat laatste, de innerlijke tijd, beroept zij zich op de filosoof Bergson die de tijd als duur ontdekte: het in elkaar overvloeien van momenten, een continuïteit die als een stroom alles verbindt en waarvoor onze intuïtie de antenne heeft. Deze tijd als duur staat in tegenstelling tot de rationele tijd die de tijd opdeelt in snapshots. Van die tijd hebben wij nooit genoeg, we komen altijd tekort. We raken erdoor gevangen. We moeten dan ook – aldus Hermsen – leren om de dingen op hun beloop te laten. Dat kan door onze intuïtie te ontwikkelen en deze te richten op muziek, kunst en literatuur. Want daar leeft het gevoel voor de 'tweede tijd'.

Hermsen geeft daar in haar boek talloze voorbeelden van aan de hand van het werk van schrijvers (Marcel Proust, Virginia Wolf, Edmond Jabès en Frederik van Eeden), een componist (Simeon ten Holt) en een schilder (Mark Rothko) die zij allemaal een hoofdstuk lang de aandacht geeft.

Halverwege het boek bespreekt zij, naast Bergson, nog een tweede filosoof die haar bondgenoot is in haar pleidooi: Ernst Bloch, die spreekt over de ‘klok zonder wijzers’ – een tijdervaring waarin de mens een glimp van de toekomst opvangt. Daardoor gaan wij niet op in het nu, maar blijft er altijd iets over wat zich nog niet verwerkelijkt heeft.

In het slothoofdstuk gaat Hermsen in op de kunstmatige intelligentie van computers en betoogt zij dat het cruciale verschil tussen mens en machine is dat de laatste de ervaring van de andere tijd dan de kloktijd niet kent en nooit zal kennen.

Het heeft mij verbaasd dat Hermsen nergens de spiritualiteit of de religie ter sprake brengt. De stilte en het afstemmen op de diepere lagen van het leven zijn nu juist bij uitstek ook het terrein van de godsdienst. Zijn bijvoorbeeld het gebed, de kerkdienst en het kloosterleven niet bij uitstek de manieren waarop de kloktijd wordt ontstegen?

In haar aandacht voor literatuur had Hermsen bijvoorbeeld kunnen wijzen op de Four Quartets van T.S. Eliot, de cyclus gedichten die gelden als het toppunt van de 20ste eeuwse poëzie. In deze gedichten wordt gezocht en gewezen op een werkelijkheid die de kloktijd kruist en overstijgt. Tegelijk zijn deze gedichten sterk religieus geladen.

Maar ondanks dit gebrek aan aandacht voor religie en spiritualiteit is het een rijk en veelzijdig boek dat bovendien prettig geschreven is. En het raakt aan een belangrijk thema van deze tijd: hoe bewaken wij, van alles waarover je waakt, vooral ons hart (Spreuken 4, 23)?