Columns

Bevrijding? (74)

Een aantal jaren geleden ontstond er ophef rond de Nationale Dodenherdenking en Bevrijdingsdag. Het ging om de vraag: werd het niet eens tijd dat ook Duitsers hier aan deel konden nemen? Zou dat de verzoening niet vergemakkelijken? Het bleek niet te kunnen. Er waren nog teveel oude wonden die óf nog open lagen óf hierdoor opengereten zouden worden.

Maar wanneer kan zoiets wel? Als allen die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt zijn overleden? Misschien zouden ook zij gebaat zijn bij een bijstelling van het oude beeld. We gaan steeds beter zien dat Duitsland een kant had en heeft die wij lange tijd niet zagen. Wie bijvoorbeeld Berlijn bezoekt (ik heb het uit tweede hand, want ik was er zelf nog niet) raakt onder de indruk van de zorgvuldige en piëteitvolle wijze waarop de aanklacht tegen de inktzwarte geschiedenis van het nazisme een plaats heeft gekregen in het stadsbeeld. Niets wordt verzwegen of verstopt, integendeel, de nagedachtenis van de slachtoffers wordt er op imponerende wijze geëerd.

Laatst las ik in Trouw aan artikel over dienstweigering en desertie in Hitler-Duitsland: 15.000 mensen werden geëxecuteerd omdat zij weigerden mee te werken aan het machinale moorden van het fascisme. Een aantal weken geleden was ik in de Dom van Xanten, een plaats in het westen van Duitsland. Deze kerk bevat een crypte waar de lichamen liggen van mensen die zich tegen Hitler keerden. Een van hen was Karl Leisner, een Rooms-katholiek diaken die, omdat hij in 1939 zijn teleurstelling uitte na de mislukte aanslag op Hitler, in Dachau terecht kwam. Daar is hij in 1944, door een medegevangen bisschop, in het diepste geheim tot priester gewijd. Leisner maakte de bevrijding nog mee, maar omdat hij al zo verzwakt was overleed hij kort daarna. Zijn laatste dagboeknotitie: ‘Zegen, o Almachtige, ook mijn vijanden.’ Bonhoeffer heeft meer broers en zussen dan wij lange tijd dachten.

De volgende dag bezocht ik Schloss Moyland, een kasteel even verderop, dat dienst doet als museum. Daar zag ik een bijzonder kunstproject van Christoph Wilmsen-Wiegmann: enorme stempels met daarop telkens een naam van de Duits concentratiekamp. Die stempels waren in het museum te zien. Maar de kunstenaar was tevoren met elk van die stempels naar het desbetreffende kamp gereisd om daar een foto te maken van het stempel. Een indringend project dat zonder woorden toont hoe onuitwisbaar het stempel van het bureaucratische moorden gedrukt staat op het Duitse landschap.

Samen met Duitsers de doden herdenken en bevrijding vieren – voor velen kan dat niet, omdat zij bij het woord ‘Duitsers’ alleen kunnen denken aan de onderdrukkers. Dat kunnen wij hen die in de oorlog daadwerkelijk geleden hebben niet kwalijk nemen. Maar wanneer een volgende generatie het beeld niet kan laten verspringen, zet zij zichzelf gevangen.

(Voor Karl Leisner zie: http://www.karl-leisner.de/frameset.html; voor het kunstproject van Christoph Wilmsen-Wiegmann zie: http://www.muenster.de/stadt/villa-ten-hompel/sonderpraesentationen_12459.html)