Columns

Bij de dood van Hugo Claus (70)

Hugo Claus is dood. Na Willem Frederik Hermans, Gerard Reve en Jan Wolkers is hij de vierde van onze grootste schrijvers die is overleden. Er loopt een generatie ten einde. Claus verkoos een dood door euthanasie. Reden: hij leed al een aantal jaren aan Alzheimer. Met terugwerkende kracht herkende ik het ineens.

Drie jaar geleden zag ik Claus nog optreden bij een poëzieprogramma. Toen hij het podium opkwam, schrok ik: ik zag een uiterst breekbare, kromgetrokken man. Hij was in één klap oud geworden. Hij las de prachtige gedichtencyclus ’Nu nog’ voor. Maar hij was nauwelijks te verstaan. Alle kracht leek in hem neergesabeld. De Leeuw van Vlaanderen was tandeloos geworden.

Na afloop zou hij signeren, samen met de andere dichters die hadden opgetreden. Maar Claus zat weggedoken in een hoekje. Ik vroeg hem een exemplaar van ‘Het verdriet van België’ voor me te signeren. Hij stelde me een vraag, maar omdat hij meer mompelde dan sprak, en er bovendien om hem heen met luide stem gesproken werd, verstond ik hem niet. Ik vroeg hem zijn naam in mijn exemplaar te schrijven. Dat deed hij toen maar. Maar het ging onbeholpen. Pas nu zie ik dat hij toen al ziek was.

Rond zijn dood is nu in België een discussie ontstaan over euthanasie. Ook kardinaal Danneels heeft zich in die discussie gemengd. Achteraf bezwoer hij dat hij niet had gesproken over Hugo Claus. Maar wie leest wat hij zei, weet wel beter. Ik citeer: ‘Door zomaar uit het leven te stappen, antwoordt men niet op het probleem van lijden en dood. Men loopt er in een boog omheen en omzeilt het. Omzeilen is geen heldendaad, geen voer voor frontpaginacolumn.’ Danneels zei het uitgerekend in het Paasweekend.

Ik heb Danneels hoog. We zouden ons in Nederland zo’n kardinaal wensen. Maar hier valt hij me tegen. Hij doet alsof de keuze van Claus de weg van de minste weerstand was. Maar de vraag is wat werkelijk slaafs is. Het vereist moed om van zichzelf afscheid te nemen. Een groter eenzaamheid bestaat er niet. Maar Claus had al eerder bewezen dat hij de moed heeft om alleen te staan. In een tijd waarin de katholieke kerk alle zeggenschap in België had, keerde hij zich tegen haar macht. Hij had die immers aan den lijve ondervonden toen hij als klein kind in een kostschool werd ondergebracht. Hij droeg daarvan tot in zijn volwassenheid de beschadigingen. Lees zijn ‘Wangebeden’ maar. Het had van moed getuigd als Danneels over die geslagen wonden iets had gezegd.

Maar hoe dan ook, moed kon Claus in ieder geval niet ontzegd worden. Het is juist de kerk die tegenover de dood altijd een al te slaafse houding aan heeft genomen. Alsof de apostel Paulus nooit heeft geschreven dat de dood Gods laatste, en dus grootste, vijand is. Want diens grimmige toon kom je onder de kerkelijke leidslieden niet snel tegen. Onder dichters wel.

Claus hoorde daarbij. In het genoemde ‘Nu nog’ spreekt hij over de dood als de Verwoester die mensen verschroeit. Maar - heeft hij die dood nu niet te vriend gemaakt? Het is andersom. De dood kan een beul zijn die jou langzaam wurgt. Dan kan euthanasie in het uiterste geval een manier zijn om menswaardig aan zijn wurggreep te ontkomen. Een laatste verzetsdaad. Maar zonder overwinnaar. Want de echte overwinning staat nog uit.