Columns

Bredenburg naar Rottumerplaat – over! (18)

Met Sinterklaas kreeg ik dit jaar ‘Alleen op een eiland’, een verzameling van 6 CD’s. Het zijn radio-uitzendingen uit 1971 met Godfried Bomans en Jan Wolkers vanaf het verlaten eiland Rottumerplaat. De beide schrijvers zaten daar ieder na elkaar een week alleen. Het enige contact dat zij hadden was via een zender. Op de vaste wal zat Willem Ruis, met wie zij een paar keer per dag konden praten. Eén keer per dag was er een officiële radio-uitzending. Het bijzondere van de uitgebrachte CD’s is, dat nu alle gesprekken beschikbaar zijn: de officiële radiouitzendingen, maar ook de gesprekken die tussendoor gevoerd werden.

Ik heb inmiddels de gesprekken met Bomans beluisterd. Ze zijn opmerkelijk. We leren Bomans heel anders kennen. Bij het grote publiek was hij bekend als een relativerend, welsprekend man met een enorme dosis humor en improvisatievermogen. Maar Bomans lijkt op Rottumerplaat geen schaduw meer van zichzelf. Het is een man die niet op zijn gemak, ja, zelfs báng is. Wie de uitzendingen indertijd beluisterd heeft, wist daar al iets van. Maar de complete opnames maken het nog indringender.

Bomans klaagt aanvankelijk dat hij griep heeft. Maar bij de luisteraar rijst de twijfel of het wel griep is. Heeft Bomans niet gewoon heimwee? Hij klaagt ook over de meeuwen: hun geschreeuw is hemeltergend. In de loop van de week geeft hij ronduit toe dat hij bang is. Vooral ’s nachts. Dan hoort hij stemmen. Het zijn de meeuwen die mompelen, maar – aldus Bomans – ‘het is net of er dan mannen rond de tent staan, die beraadslagen.’ Maar hij blijkt ook dwangmatig. Hij dicteert Ruis op een zeker moment zelfs de vragen die deze aan hem moet stellen tijdens de officiële radio-uitzendingen. Hoezo improvisatievermogen? We horen een man die op krampachtige wijze greep op de dingen wil houden.

Gedurende het eerste deel van de week houdt hij zich nog groter dan hij is. Maar gaandeweg wordt hij daarover openhartiger. Hij eet en slaapt nauwelijks, en mist de omgang met andere mensen. Is hij dan niet onder de indruk van de natuur? Hij doet wel een poging om te doen alsof. Maar later geeft hij toe: hij is geen natuurmens. Hij is er dan ook doodongelukkig. Is er niets om naar uit te zien, behalve het contact met de wal. ‘Bredenburg naar Rottumerplaat - over!,’ zo begint Ruis elk gesprek. Bomans blijkt dan onmiddellijk bij de zender aanwezig te zijn, en antwoordt op het laatst met de blijdschap van een kind.

Eigenlijk is het wel begrijpelijk. Neem alles weg wat een mens vertrouwd is, en er blijft weinig van je over. Met Jan Wolkers kun je niet rekenen: hij had al een innige relatie met de natuur voordat hij voet op Rottumerplaat zette. Hij kon dan ook zijn geluk niet op. Maar wat als je echt helemaal alleen op jezelf bent aangewezen? Dan blijkt een mens ook zichzelf niet eens meer te hebben. Je valt uit elkaar.

Ik moest denken aan alle mensen die ook alleen op een eiland zitten. Dat eiland kan overal liggen, ook in de mensenzee van de stad. Onze samenleving kent heel wat van die eilandbewoners. Ze hebben alleen zichzelf. Velen redden het. Ze hebben een relatie opgebouwd met de dingen om zich heen. Of met een huisdier. Ze houden op de één of andere manier nog contact met de buitenwereld. Maar anderen hebben niets dan zichzelf. Ze zouden wel eens een stem willen horen. Maar het blijft stil aan de overkant. Er is niemand die zich meldt.