Columns

Column (82) - Hoezo saai? (2)

Eeuwenoude religieuze tradities – hoelang houden ze het nog vol? Vorige keer schreef ik over een Grieks-orthodoxe kerkdienst waarin alleen de dienstdoende geestelijken een rol van betekenis speelden. En: in een gedeelte van de kerk die voor het grootste gedeelte was afgeschermd voor de gewone gelovigen. In de dienst stond een ontoegankelijk mysterie centraal.

Het was, meen ik, de onlangs overleden Kees Fens die zei dat, toen de Rooms-katholieke priesters voortaan met hun gezicht naar de mensen moesten gaan staan, het met de kerk voorgoed bergafwaarts is gegaan. Vóór die tijd stond de priester met zijn gezicht naar het altaar. In de dienst stond namelijk een mysterie centraal dat alleen door de priester het dichtst genaderd kon worden. Maar het mysterie moest gedemocratiseerd worden. Voortaan had ook het volk direct toegang. Maar Kees Fens vond dat het daar niet in vertrouwde handen was.

Ik kan me daar iets bij voorstellen. Want bij dat omslagpunt is het niet gebleven. De verregaande individualisering heeft ervoor gezorgd dat het zwaartepunt van het geloof niet meer ligt in een door de liturgie bemiddeld mysterie, en ook niet in de kerk als volk van God, maar in de onmiddellijke ervaring van individuele gelovigen. Ook in de Rooms-katholieke kerk. Illustratief voor die ontwikkeling is de opmars van evangelicale kerken in Zuid-Amerika. En masse verlaten Rooms-katholieke gelovigen de moederkerk om haar in te ruilen voor een geloofsgemeenschap waarin de persoonlijke geloofervaring centraal staat.

Als protestant zou ik die ontwikkeling naar een hernieuwde vitaliteit toe moeten juichen. Eeuwenoude rituelen kunnen verkalken. Dan verdroogt de bron; er welt geen sprankelend water meer uit op. Wie dan de rituelen koste wat kost vol wil houden stelt al snel de religie als instituut centraal. Dat is de dood in de pot, zo ontdekte Luther. Protestanten in zijn kielzog leerden dan ook dat niets tussen God en de enkeling in mag staan.

Maar - zoals gezegd – ik kan me de reactie van Kees Fens wel voorstellen. Want is het mysterie van het geloof bij de individuele gelovige wel altijd in goede handen? Ik zie drie gevaren. Allereerst: de individuele gelovige wordt al snel een consument die uit is op ‘zijn’ product. Maar is dat product dan nog wel een mysterie? Vervolgens: de traditie raakt gemakkelijk buiten beeld. Daardoor mis je de broodnodige verrijking en correctie. En tenslotte: de geloofsgemeenschap waarin dit type gelovige gedijt is een gemeenschap van mensen waar allen het liefst op dezelfde lijn moeten zitten: de jouwe. Maar waar vind je die? Op de lange termijn nergens. Of je moet er zelf opnieuw één stichten.

De heilloze versplintering van protestantse kerken en evangelische geloofsgemeenschappen is het gevolg. Maar door de barsten en kloven tussen al die versplinterde groepen sijpelen veel gelovigen ook nog eens weg. Ze vonden het op den duur nergens – behalve bij zichzelf. Of zelfs daar niet eens meer. Het mysterie was ergens onderweg verdampt.

(volgende week het derde en laatste deel)