Columns

Genezing

Hoe worden wij weer beter? Met die vraag eindigde ik mijn vorige column naar aanleiding van de in mijn ogen overspannen samenleving waarin wij leven. Diezelfde vraag vormt min of meer ook de achtergrond van een boek dat ik laatst las, en waaruit ik u graag wat gedachten doorgeef.

Ik heb het over This Incredible Need To Believe (‘Die enorme behoefte om te geloven’) van de Franse filosofe en psychoanalytica Julia Kristeva. Ik las het in het Engels, omdat mijn Frans niet al te best is. Maar zelfs dan is het nog geen eenvoudig boek. Filosofen, en met name de Franse, blinken niet altijd uit in helder taalgebruik. Maar niettemin heb ik er waardevolle gedachten uit opgepikt.

De stelling van Kristeva is dat er in ieder mens een sterke behoefte leeft om te geloven. Maar die behoefte wordt in de westerse wereld gefrustreerd door een overheersend rationalisme. Hierdoor worden we niet bevestigd in onze diepste drijfveren. Met als resultaat: onvrede. Die onvrede uit zich enerzijds in nihilisme en anderzijds in fundamentalisme. Het is een voedingsbodem voor geweld.

Zelf niet gelovig bepleit Kristeva een herwaardering van religieuze waarden. Die waarden zoekt zij zelf in het christelijke geloof, met name in de centrale plaats die de liefde in de joods-christelijke traditie inneemt. Zij paart die aan de intellectuele waarden van de Griekse traditie. Zij roept op tot een houding van 'intelligent handelen uit liefde'. Het beste uit onze westerse traditie is de enige uitweg die ons nog rest uit de impasse waarin de westerse samenleving is beland, aldus Kristeva.

Opmerkelijk: die positieve aandacht voor religie vanuit filosofische hoek. Maar Kristeva is geen eenling. In ons land verraste Ger Groot (ook atheïst) met zijn Het krediet van het credo, waarin hij het opnam voor de waardevolle rol van religie. En in Italië baarde zijn vakbroeder Gianni Vattimo opzien met de terugkeer naar zijn katholieke wortels. Ook Vattimo bepleit, net als Kristeva, een herwaardering van de liefde zoals die binnen de christelijke traditie beleden wordt. En zij beide vormen geen uitzondering. Er zouden meer namen genoemd kunnen worden.

Niet dat we deze denkers nu moeten of kunnen claimen voor het christendom. Daarvoor blijven zij (ook Vattimo) teveel buitenstaander. Maar zij maken het christendom wel weer tot gesprekspartner. Die open houding lijkt mij elders in Europa groter dan in Nederland. Daarom kan ik Antoine Bodar begrijpen wanneer hij weleens moe wordt van de anti-religieuze houding in onze Nederlandse samenleving. Het is hier allemaal vaak wel wat kort door de bocht. De schrijver Kluun heeft daar een mooie analyse van gemaakt (zie zijn God is gek).

Heeft het christelijke geloof dan de sleutel tot de genezing van de samenleving? Welnee, zo gemakkelijk gaat het niet. En bovendien: dat zou hautain zijn. Alsof wij de dokter zijn en de rest van de samenleving patiënt! Bespaar me dus de goedgebekte christelijke woordvoerders die zo goed lijken te weten hoe het zit. Misschien moet het westerse christendom eerst zichzelf maar eens gaan zien als patiënt. Het deelt immers ook zelf in de onzekerheid en malaise van de hele samenleving - vrijwillig én onvrijwillig. Vanuit die positie leren we dan weer opzien naar de Genezer. En: leren wij met die man uit het evangelie, die genezing zocht voor zijn zoon, weer zeggen: ‘Ik geloof, kom mijn ongeloof te hulp.’