Columns

Onwaarachtig (2) (79)

Wij worden in ons visuele tijdperk overspoeld met beelden. Maar zoals bij alles waar er teveel van is, lijdt ook het beeld hierdoor aan een zekere inflatie. Het doet ons steeds minder. Daarom moeten de prikkels die er vanuit gaan steeds sterker worden. Beelden krijgen dan ook steeds meer het karakter van idolen: dwingende beelden die zijn afgestemd op de directe behoeftebevrediging. Ze moeten ons in de ban houden.

Wie deze website weleens meer bezoekt, weet dat ik pleit voor geloven met verbeeldingskracht. Alleen dan zullen wij aansluiting houden of vinden bij de beeldgevoelige mens van vandaag. Bovendien doen wij daarmee recht aan de Bijbel zelf. De Bijbel is immers een boek met dichterlijke verbeelding. Maar – in de Bijbel leeft tegelijk het besef dat wij met beelden de werkelijkheid ook ónrecht kunnen doen. Als wij het minstens zo Bijbelse beeldenverbod vergeten, leveren wij kerk en theologie kritiekloos uit aan de genoemde cultuur van beeldontwaarding.

Het beeldenverbod (zie vooral Exodus 20,4) is in de traditie meestal uitsluitend betrokken op beelden van of voor God. Maar in Israël leefde het besef dat álles in de geschapen werkelijkheid een idool kan worden. Een idool pint dingen vast óp en manipuleert hen met betrekking tót hun nut voor de menselijke behoeftebevrediging. Een idool is als een vlinder die wordt vastgeprikt in de vitrine van onze blik. Wij denken daarmee de vlinder dichter te kunnen naderen, maar de werkelijkheid is dat wij verder van zijn geheim verwijderd zijn dan ooit tevoren. Want het geheim van een levende vlinder zit natuurlijk in het ongrijpbare van zijn vlucht.

Niemand heeft dit verschil beter verwoord dan de Joodse filosoof Martin Buber. Hij liet zien dat een mens op twee manieren in de werkelijkheid kan staan. De ene manier is in de Ik-Het-relatie. Dan maakt de mens dat wat hij ziet tot object, tot een beeld dat niet meer kan verspringen. Verstarring en fixatie zijn het gevolg. De andere relatie is de Ik-Jij-relatie. Deze relatie leeft van het geheim in en achter de dingen. In deze relatie ziet een mens, om zo te zeggen, verder dan wat voor ogen is. Hier ligt niets vast, maar stroomt het. Niet onze gerichtheid, maar onze ontvankelijkheid zet hier de toon.

De Franse filosoof Jean-Luc Marion maakt een zelfde soort onderscheid. Hij kent de tweedeling van idool en icoon. Een idool legt vast, maar een icoon is het zichtbare beeld van een achterliggend onzichtbaar geheim. Het belangrijkste icoon is voor hem Jezus Christus. Hij is het zichtbare beeld van een onzichtbare God.

Kerk en theologie hebben, juist ter wille van de Bijbelse verbeelding, de taak om onwaarachtige beelden te ontmaskeren. De ware verbeelding kent ook het moment van de beeldenstórm.